شبهات وارده بر غايت و جواب از آنها چون گمان شده است كه امورى از قبيل بازى با ريش و اتفاقاتى از قبيل اينكه شخص به قصد رسيدن به آب ، چاه مىكند و به گنج برخورد مىنمايد ، بدون غايت است ، لذا مرحوم حاجى - رحمة اللّه عليه - براى رفع اين اشتباه مقدماتى را تمهيد مىنمايد . و حاصل آن اينكه : براى افعال دو غايت است : يكى « ما إليه الحركه » و ديگرى « ما لأجله الحركه » ، مثلًا سنگى را كه مىاندازيم و به طرف پايين مىآيد ، غايت سير به مقتضاى آن قوه‌اى كه در اوست « ما إليه الحركه » بوده و آن جهتى كه به خاطر آن سنگ را مىاندازيم ، « ما لأجله الحركه » است . و چون رفع اشتباه محتاج توضيح است ، لذا عرض مىنماييم : مثلًا شما مىخواهيد تا صحن برويد ، براى اين فعل دو غايت است : يكى حركت عضلات تا آن نقطهء مخصوص ، و ديگر اينكه در آن نقطه غرضى مانند لقاء صديق داريد . ناگفته نماند : اينكه گفته‌اند : « اراده همان شوق مؤكد است » ، « 1 » باطل است ، چون اراده ، شوق و اشتياق نيست ، بلكه بين فعل و اشتياق سير طريق و انقضاى زمانى لازم است و ممكن است در انسان شوق و اشتياق نبوده و لكن اراده باشد ، براى اينكه اراده عبارت از آن همت نفس و حالت تجمع نفس است . بعضى اوقات ديده مىشود با اينكه انسان به هيچ وجهى اشتياق و شوق و حبّ به

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : شرح مواقف ، ج 6 ، ص 64 - 65 ؛ اسفار ، ج 4 ، ص 113 - 114 و ج 6 ، ص 343 .